شاهد اين نحوه از طرح مسئلهء اعجاز هستيم . گاه نيز مفسّران در لابه‌لاى مباحث تفسيرى به اين مسئله مىپرداختند . چنان كه در جامع البيان طبرى ، مجاز القرآن ابو عبيده و معانى القرآن فرّاء با اين شيوه روبرو مىشويم . اما زمانى نگذشت كه اين مسئله به عنوان مسأله‌اى مستقل مورد بحث قرار گرفت و كتب مستقلى در اين باره تأليف شد ؛ به عنوان مثال ، در قرن سوم هجرى كتبى دربارهء اعجاز پديدار گشت كه غالبا نام « نظم القرآن » را بر خود داشت . جاحظ ( فت 255 ه ق ) داراى كتابى با اين عنوان مىباشد كه البته به ما نرسيده است ، هر چند او خود در كتاب الحجج و باقلانى نيز در كتاب اعجاز القرآن بدان اشاره دارد . در نيمهء دوم قرن سوم و اوايل قرن چهارم ابو بكر عبد الله سجستانى كتاب خود نظم القرآن « 2 » را تأليف كرد و ابو زيد احمد بن سليمان بلخى ( فت 322 ) و همچنين معاصر او ابن اخشيد ابو بكر احمد بن على ( فت 326 ه ق ) آثارى بدين نام پديد آوردند . خياط در الانتصار و زمخشرى در مقدمه الكشّاف به كتاب ابن اخشيد اشاره كرده‌اند . در آن حدّ كه ما مىدانيم در اواخر قرن سوم نخستين كتاب با عنوان اعجاز القرآن فى نظمه و تأليفه ظهور يافت . اين كتاب تأليف ابو عبد الله محمد بن زيد « 3 » واسطى معتزلى ( فت 306 ه ق ) است و به گفتهء حاجى خليفه در كشف الظنون ، شيخ عبد القاهر جرجانى دو شرح بر آن نوشته است : شرح كبير موسوم به المعتضد ، و شرح صغير . بزرگان اين طبقه ، يعنى نخستين طبقه‌اى كه دربارهء نظم قرآن و اعجاز آن دست به تأليف زدند ، بر اين گمان بودند كه آنان هر چه را در اين زمينه گفتنى بوده گفته و مجالى براى آيندگان باقى نگذاشته‌اند تا سخن تازه‌اى در اين مورد به ميان آورند . جاحظ در حجج النبوّه ، آنجا كه كتاب خويش نظم القرآن را به فتح بن خاقان اهدا مىكند

--> چنان كه ابو العلاء در رسالة الغفران ، چاپ پنجم ، ذخائر ، ص 474 در بحث خود دربارهء ابن راوندى اين مطلب را تحقيق كرده ، عنوان صحيح اين دو كتاب الدامغ و الفريد مىباشد . ( 2 ) استاد صقر در مقدمهء اعجاز القرآن باقلانى ( چاپ ذخائر ، ص 10 ) چنين اظهار مىدارد كه سجستانى در اين نامگذارى از جاحظ تقليد كرده است . به نظر مى رسد تنها دليل صقر به چنين عقيده‌اى سبق زمانى جاحظ بر سجستانى ( فت 316 ) است . اما ديديم كه « نظم القرآن » عنوان منتخب مؤلفان قرن سوم براى اين گونه كتب بوده و چنين چيزى ضرورتا به معنى تقليد متأخران از متقدمان در اين باره نيست . ( 3 ) در كشف الظنون ، مادهء اعجاز قرآن ، چنين آمده است . اما در فهرست ابن نديم ( چاپ رحمانيه ، ص 57 ) و در مقدمهء اعجاز القرآن باقلانى ( چاپ ذخائر ، ص 10 ) محمد بن يزيد آمده است . رك : محمد زغلول سلام ، اثر القرآن فى تطور النقد العربى ، دار المعارف ، 1969 م ، ص 232 .